نفس نباتي

تعريف نفس نباتي

در كتب فلسفي در مقام بيان نفس نباتي فرموده‌اند: «هى الكمال الاول لجسم طبيعي آلي من جهة ما يتولد و ينمي و يغتذي» يعني نفس نباتي كمال اول جسم طبيعي آلي است از آن جهت كه متولد مي‌شود و رشد مي‌كند و تغذيه مي‌نمايد.

برخي هم به جاي كلمة: «كمال» از كلمة «تمام» استفاده كرده‌اند و كمال يا تمام را اضافه به جسم طبيعي نموده‌اند و فرموده‌اند: انّها كمالُ جسمٍ (تمام جسمٍ) آليٍّ ذي حيوة بالقوه. در درس نود و نهم دروس معرفت نفس حضرت آقا آمده است:

مقصود از تمام و كمال جسم طبيعي بودن نفس اين است كه جسم تمام و كمال بودنش به تعلق نفس است به او. و معني «جسم آلي» اين است كه جسم را آلات است كه قوي و محل آنها چون دماغ و قلب و چشم و گوش و جز آنهاست. چه اين كه چوب و آهن جسم است و آنها را آلات نيست و هر جسم طبيعي كه آلي است زنده است و اگر جسم طبيعي آلات مختلف براي وظايف و كارهاي گوناگون نداشته باشد نفس ندارد، چنان كه درخت ريشه و شاخه و تنه و برگ و رگ دارد كه هر يك براي كاري‌اند و حيوان چشم و گوش و معده و جگر دارد و هر يك براي وظيفه‌اي، و اين دو صاحب نفس‌اند؛ اما معادن آلات مختلف ندارند، لذا ذوحيات نيستند و همچنين ديگر جمادات.

قيد كمال اول براي اخراج كمال ثاني است. زيرا آنچه نوعيّت بدان تحقّق مي‌يابد كمال اول است نه كمال ثاني يعني نفس داشتن كمالِ اولِ هر جسم طبيعي آليِ منميِ مغتذي است و ديگر اوصاف كمالات دوم. چنان كه در دروس معرفت نفس آمده است:

كمالِ او‌ّل، منوِ‌ّع است، يعني آن چيزي كه نوعيّت نوع به آن تحقّق مي‌يابد و آن را صورت نوعيه مي‌گويند؛ مثل صور نوعية آب و آتش در طبايع، و صورت نوعية تير و شمشير در صنايع. و كمال اوّل در مقابل كمال ثاني است كه منو‌ّع نيست ولي از اوصاف تابع كمال اوّل است؛ كه همان كمال اوّل در عين حال كه فلان صورت نوعيه است داراي كمال ثانوي نيز مي‌باشد، كه مثلاً در خوبي و زيبايي و تمام اثر نوعي او دخيل است. مثل اين كه آب سرد و شيرين باشد، و شمشير تيز و تند، و نفس انساني عالم و قادر. پس هر يك از برودت و عذوبت و حد‌ّت و علم و قدرت از كمالات ثانوي صور نوعيه خود، كه كمالات اول‌اند، مي‌باشند. پس در تعريف فوق، كمال اول نفس است نه كمال ثاني. يعني جان داشتن اصل كمال، و كمال اول هر جسم طبيعي ذوحيات است و ديگر اوصاف كمالات دوم.

و نيز به قيد «جسم» موجودات مجرد عقلي و به قيد «طبيعي» صور اجسام صناعي و اجسام تعليمي خارج مي‌شود. چنان كه در ادامة آن درس آمده است:

و به قيد «جسم»، مجردات خارج مي‌شوند، كه اگر چه هر موجودي را چنان كه گفته‌ايم، فعليت و كمال است و مجردات را كمال اوّل است، ولي نفس چون تعلق به بدن جسماني طبيعي دارد موجود مجرد از تعريف مذكور خارج مي‌شود. و به قيد «طبيعي» صور اجسام صناعي، مثل صورت نوعية سيف (شمشير) خارج مي‌شود كه اجسام طبيعي به صنعت داراي كمال مي‌شوند ولي كمال زائد به صنعت را نفس نگويند؛ و به عبارت ديگر كمال صناعي جسم طبيعي، نفس نيست. و نيز به قيد «طبيعي» جسم تعليمي خارج مي‌شود.

همچنين به قيد «ما يتولد و ينمي و يغتذي» صور نوعية جمادات خارج مي‌شود زيرا جمادات نه توليد مثل مي‌كنند و نه رشدي دارند و نه غذا مي‌خورند.

مطلبي را كه بايد در آخر تعريف نفس نباتي عنوان كنيم اين است كه نباتات اختصاص به اين تعريف دارند نه اين كه اين تعريف اختصاص به نباتات داشته باشد زيرا كه قواي نباتي در حيوانات و انسانها نيز وجود دارد. به تعبير جناب حاجي سبزواري در اسرارالحكم: