محبوبیت ، مقبولیّت و هوش اجتماعی

در اطرافیان ، دوستان و فامیل شما آیا کسانی هستند که دوست داشته باشید با آنها ارتباط صمیمی برقرار کنید. می دانید چه افرادی را می گویم؟ منظورم کسانی هستند که با رفتار و برخورد مناسب خود طوری توجّه دیگران را به خود جلب می کنند که همه افراد فامیل یا آشنایان سعی می کنند خود را به آنها نزدیک کنند و ارتباط صمیمی تری با آنها برقرار نمایند. حتماً چنین افرادی را در بین دوستان ، آشنایان و فامیل سراغ دارید. آیا تا به حال از خود پرسیده اید که چرا همه دوست دارند با این شخص طرح دوستی بریزند یا صمیمی تر شوند یا در مهمانیها و همنشینیها بیشتر وقت خود را با او بگذرانند؟ چرا این افراد تا این حد محبوب هستند و چرا در دید اطرافیان دارای مقبولیّت اند؟ این محبوبیت از کجا به دست آمده است؟

این گونه افراد معمولاً دارای دو خصیصه مهم هستند:

1 - ایجاد ارتباط سالم با دیگران؛

2 - همدلی (ابراز احساسات و عواطف مناسب) .

این افراد به راحتی و با گشودگی با دیگران رابطه برقرار می کنند و به طور اثر بخش صحبت می کنند ، احساسات منفی خود را به دیگران در بافتی محترمانه ابراز می کنند ، اخبار و پیامهای خود را به وضوح در طول صحبت منتقل می کنند و تماس خود با بقیّه را با برجا گذاشتن یک احساس مثبت در آنها پایان می بخشند.

در زندگی خانوادگی یک ارتباط موفق ، براساس توانایی بیان روشن افکار ، احساسات ، نیازها ، درک موقعیّت فرد مقابل ، همدردی و همدلی ، حساسیت در تشخیص افکار ، عواطف و نیازهای فرد مقابل و در نهایت، توانایی گفتگو در جهت حلّ اختلافات و ارائه راه حلهای سازنده تعریف می گردد.

در مقابل ، اشخاصی نیز وجود دارند که فاقد مهارتهای یاد شده اند و معمولاً از روی نارضایتیِ اشخاصی که با آنها ارتباط دارند قابل شناسایی اند. چنین افرادی ممکن است علی رغم تمایل و علاقه ای که به ارتباط با دیگران دارند ، به سبب ناتوانی در شناخت و بیان روشن افکار و عواطف خود و همچنین ناتوانی در شناخت افکار و احساسات دیگران، روابط خود را مخدوش ساخته و توانایی همدردی و همنوایی با دیگران را نداشته باشند.

من در این مقاله برآنم تا ابتدا به تبیین الگوهای متعدد ارتباط با دیگران و چگونگی همدلی بپردازیم و سپس پایه و ریشه داشتن چنین تواناییهایی را معین و معرفی کنیم تا در نتیجه، هم روشهای کسب محبوبیت بیان شود و هم با زیر ساخت و پایه آن - که هوش اجتماعی نامیده می شود - ، آشنا شویم.

1 . الگوهای چهارگانه ارتباط با دیگران

مهارتهای ارتباطی مجموعه ای از رفتارهاست که کیفیت ارتباط بین شخصی را دربر می گیرد. هر شخصی برای برقراری ارتباط با افراد دیگر، سبک و روش خاصّی برای خویش دارد و تعداد این روشها بسیار متفاوت و متعدد است تا جایی که می توان گفت به تعداد تمام افراد بشر ، روش برای ارتباط وجود دارد. امّا به طور کلّی، این روشها را می توان در چهار الگوی اصلی (چهار سَبک رفتاری) خلاصه نمود. این تقسیم بندی بر اساس رفتار عینی و مشاهده ساده میسّر است و نیازی به یک تقسیم بندی پیچیده و سیستماتیک(نظام مند) ندارد. این الگوها عبارت اند از: سلطه پذیری ، سلطه گری ، پرخاشگری و قاطعیت.

سلطه پذیری: ویژگی افراد این الگو، برقراری ارتباط صادقانه ،

غیر صریح (غیر مستقیم و مبهم) ، توأم با احترام به فرد متقابل است. افراد سلطه پذیر، دلمشغولی پرهیز از برخورد با دیگران را دارند ، حتّی اگر این کار به قیمت ضایع شدن حق خودشان تمام شود. آنها معمولاً حق را به دیگران می دهند و برای خود، ارزش و احترامی قائل نیستند. چنین افرادی در مقابل انتقاد، بسیار مضطرب می شوند و معمولاً برخلاف میل خود عمل می کنند.

این افراد، اغلب سعی می کنند از تعارضْ فرار کنند. به عبارت دیگر، افراد سلطه پذیر و کم رو، به طور کُلّی هنگامی که با کسی مشکل پیدا می کنند، به جای حَلّ مسئله ، سعی در پاک کردن صورت مسئله دارند. معمولاً هنگام صحبت کردن، سعی می کنند در چشم دیگران نگاه نکنند. در جلسات و مهمانیها معمولاً ساکت هستند و به هنگام ناراحتی، یا این ناراحتی را در خود فرو می برند یا اینکه موفق به فرو بردن ناراحتی نشده، با اخم کردن و حرکات و رفتارهای غیر مستقیم، ناراحتی خود را بروز می دهند.

این افراد، اغلب در ایجاد ارتباط ، ناموفق اند و مستعّد افسردگی هستند. روانشناسان، این گونه افراد را با صفت �من مدار� توصیف می کنند.

به این مثال توجّه کنید: خانم �ب� در مهمانیهای دوستان و فامیل شرکت می کند و به چند کلاس آموزش گلسازی و نقاشی هم می رود و علاقه زیادی هم به چنین جمعهایی دارد؛ امّا در اکثر جلسات، احساس دلهره و خجالت می کند. سعی می کند در گوشه ای بخزد و سر خود را پایین بیندازد و ساکت بنشیند و امیدوار است که کسی متوجّه سکوت او شده، او را به شرکت در گفتگو دعوت کند. امّا همیشه این واهمه را دارد که مبادا با اظهار نظرهای وی مخالفت شود و عقیده اش مقبول واقع نشود. از این روی، نظرات خود را یا اصلاً مطرح نمی کند یا طوری مطرح می کند که باعث ناراحتی دیگران نگردد. او می گوید: �هر وقت در بحثی شرکت کرده ام، یا دیگران به عقیده ام توجّه نکرده اند یا اینکه از دست من عصبانی شده اند و یا دیدگاهم را به تمسخر گرفته اند� .

سلطه گری: به برقراری ارتباط صادقانه ، غیر صریح (مبهم و غیر مستقیم) ، و توأم با احترام ظاهری گفته می شود. فرد سلطه گر، خود و دیگران را به عنوان شی ء و نه انسان ، مورد بهره کشی قرار می دهد و سعی می کند افراد را در جهت منافع خود فریب دهد و مهار کند.

اشخاص سلطه گر به طور معمول به یک سبک از رفتارها خو می کنند و هر گونه رفتار و ارتباطی خارج از این چارچوبها ، آنها را به شدّت مضطرب و نگران می کند. برهمین اساس، افراد سلطه گر، سعی در مهار و بهره کشی از دیگران و حتی خود دارند؛ چون این اعمال، منجر به احساس ایمنی در آنها می شود.

اِریک فروم (1)

معتقد است که فرد سلطه گر، دارای جهتگیری استثماری است و این جهتگیری منبع تمام خوبیها را خارج از خود می داند و با زرنگی سعی می کند آنها را به درون مرزهای خود منتقل کند. چنین افرادی محبت و عاطفه را نیز متاعی خارج از خود در نظر می گیرند ، که باید آن را با زیرکی به دست آورد و یا از دست دیگران ربود.

زندگی فرد سلطه گر، دریای متلاطمی است که باید با نیرنگ به بقای خود در آن ادامه دهد و خود و دیگران را در جهت اهداف قالبی خود به صورت پنهانی مهار و هدایت نماید. به عنوان مثال، مادری که با ارتباط نزدیک و حضور همیشگی کودک خود در کنارش ، نیازهای عاطفی خود را ارضا می کند و به احساس ایمنی دست می یابد ، تحمّل بزرگ شدن و حرکت تدریجی کودک به سمت استقلال را ندارد. چنین مادری، با روشهای غیر مستقیم و پنهانی سعی می کند از مستقل شدن کودکش جلوگیری کند و با انجام دادن کارهای کودکش و رفع نیازهای کودک، در ظاهر به وی محبّت می کند ، امّا در باطن، او را به خود وابسته تر و از یادگیری راههای زندگی و در نتیجه از استقلال، منع می نماید.

این افراد، هر چند ممکن است در کوتاه مدّت، موفقیتهایی در روابط به دست بیاورند، امّا در دراز مدت، شکست خواهند خورد. این گونه اشخاص، مستعّد افسردگی ، اختلال، اضطراب و خشم در روابط هستند و روانشناسان به آنها صفت �تو مدار� اطلاق می کنند.

پرخاشگری: برقراری ارتباط صادقانه ، نیمه صریح (مستقیم و مبهم) و بدون احترام متقابل است. افراد پرخاشگر، همواره در پیِ بُردن از دیگران و رقابت با دیگران هستند. آنها همیشه فکر می کنند که حق با آنهاست و این دیگران هستند که مشکل درست می کنند و مسئله ساز هستند. خیلی زود خشمگین می شوند و همواره دیگران را مسئول عصبانیّت خود می دانند. از واژه هایی مثل �باید�، زیاد استفاده می کنند ومعمولاً توانایی گوش دادن به طرف دیگر را ندارند. هنگامی که با آنها مخالفت می شود، به شدّت برافروخته می شوند.

نباید تصور کرد که فرد پرخاشگر یعنی کسی که همیشه داد و بیداد می کند ؛ بلکه خیلی از اوقات، این افراد، خشم خود را با زدن برچسبهای تحقیرآمیز و توهین به دیگران نشان می دهند. بی حوصلگی ، بی قراری و عجول بودن، جزو خصیصه های این افراد به شمار می رود. این افراد نه برای خودشان احترام قائل اند و نه برای دیگران .

به این مثال توجه کنید: آقای �ج� دانشجویی است که به مدیریت اجرایی یک نمایش در دانشگاه انتخاب شده است. او سختکوش است و خیلی فعّال و ترجیح می دهد با دیگران به صورت تیمی و به عنوان رهبر گروه کار کند. امّا با اعضای تیم خود، احساس بیگانگی می کند. از این رو در تفویض اختیار به مسئولان ارشد گروه خود، مشکل دارد. با اینکه او خودش این گروه را تشکیل داده است ، احساس می کند اعضای گروه، ارتباط خوبی با وی ندارند. او به هنگام اتخاذ تصمیم، با اعضای تیم مشورت می کند؛ امّا در عمل به نظرات اعضا اهمّیتی نمی دهد و فقط به اعتقاد خود عمل می کند. اعضای گروه هم در حضور او به حرفهای او گوش می دهند؛ ولی در غیاب او شروع به بدگویی و شکایت از رفتار او می کنند.

این گونه افراد هم در دراز مدّت، موفّق نخواهند بود.

قاطعیت: ویژگی افراد دارای این الگو، برقراری ارتباط صادقانه ، صریح (مستقیم و روشن) و توأم با احترام متقابل و اصیل (نه ظاهری) است. یک فرد قاطع، هم حق و حقوق خود و هم حق و حقوق دیگران را محترم می شمارد. نکته قابل توجّه در مورد افراد قاطع، این است که آنها برخلاف افراد سلطه پذیر (که خود را متهّم می کنند) ، و برخلاف افراد پرخاشگر (که همواره دیگران را متهم می کنند) ، در تبیین و پیدا کردن راه حَل، به جای متّهم کردن خود و یا دیگران، به مسئله و چگونگی حَلّ آن توجّه می کنند. روانشناسان به چنین سبکی از برخورد و ارتباط ، �مسئله مداری� می گویند.

این افراد، نکات مثبت و منفی را هم در خود و هم در دیگران به صورتی منصفانه می بینند و در عین حال هم برای خود و هم برای دیگران احترام قائل اند. بر همین اساس ، در حلّ تعارضات هم قادرند دیدگاههای خود را به وضوح بیان کنند و هم احترام خود و دیگران را

حفظ نمایند. بر همین پایه، این افراد در حَلّ تعارضات، بیشتر برگفتگو تأکید می کنند. بنابراین در ایجاد ارتباط ، کاملاً موفّق عمل می کنند.

به مثال زیر توجّه کنید: آقای �د� مدیر تحقیق و توسعه یک شرکت است. او کارش را دوست دارد؛ اما تا حدودی به دلیل اینکه درگیر مراحل پایانی ساخت خانه و اسباب کشی خود شده است (که وقت زیادی از او می گیرد) ، کمی جدّیت خود را در شرکت از دست داده است. مدیر شرکت به وی گوشزد می کند که اخیراً از وضع کاری وی راضی نیست .

آقای �د� برای حلّ مسئله با مدیر صحبت می کند و مشکلات خود را مطرح می کند و تقاضا می کند که به مدّت چند هفته از مسئولیتهای وی کم شود تا او بتواند کار نیمه تمام خود را به اتمام برساند و در ضمن، این قول را به مدیر می دهد که پس از حَلّ مشکل ، سعی و تلاش خود را مضاعف نماید. مدیر هم قبول می کند. ملاحظه می کنید که آقای �د� با گفتگوی روشن و محترمانه سعی در حَلّ مشکل می کند. در چنین مواردی احتمال موفقیت، خیلی زیاد است.

با ملاحظه چهار الگوی فوق، معلوم می شود که برای جلب مقبولیت در جمع و محیطهای مختلف و محبوبیت در دل دیگران، الگوی چهارم - که همان قاطعیت است - بهترین روش است.

گفتنی است که ما نمی توانیم در واقعیت، فردی را بیابیم که قاطع صرف یا پرخاشگر مطلق باشد؛ بلکه هر فردی هر کدام از این الگوها را به اندازه متفاوتی در خود دارد؛ امّا از یکی از الگوها بیشتر استفاده می کند تا دیگر الگوها ، وما نیز باید تلاش کنیم بیشترین الگوی ارتباطی در رفتارهای روزمرّه خود را الگوی قاطعیت قرار دهیم .

همدلی

افراد محبوب، علاوه بر سبک رفتاری صحیح (که بحثش گذشت)، دارای خصیصه �همدلی� نیز هستند ؛ یعنی به راحتی توانایی ابراز همدردی و همدلی با دیگران را دارند.

افرادی را که در اطرافتان هستند، در نظر بگیرید . اگر این اشخاص نسبت به شما و عواطف و احساسات شما کاملاً بی توجّه و بی اعتنا باشند ، در نظر شما چه جایگاهی خواهند داشت؟ آیا در دل شما دارای احترام و ارج و قُربی خواهند بود؟ مطمئناً شما با ما هم عقیده هستید که چنین افرادی جایگاهی در دل انسان ندارند: �تو کز محنت دیگران بی غمی - نشاید که نامت نهند آدمی� .

همدلی، خیلی وقتها تجلّیهای متعدّدی دارد. عواطف افراد، بیشتر اوقات از طریق نشانه هایی غیر از بیان مستقیم ابراز می شوند و همیشه بیان احساسات، از طریق گفتار و کلام نیست. حالات چهره و بدن ، لحن صدا و امثال اینها، خیلی وقتها نشان دهنده عواطف و احساسات افراد است. افرادی که بتوانند این حالات را شناسایی کنند و به آنها پاسخ دهند ، افرادی هستند که می توانند با طرف مقابل خود، همدلی و همنوایی داشته باشند. بالطبع با همدلی و پاسخ مناسب دادن به احساسات اطرافیان می توان مورد توجّه افراد قرار گرفت و در دید آنها فردی محبوب و مورد قبول جلوه نمود. البته مقصود، �همدلی صادقانه� است.

نکته قابل ذکر، این است که مطالبی که در مورد ابراز احساسات از طریق غیر کلامی گفته شد، در مورد همدلی هم صادق است. یعنی قرار نیست همدلی و همنوایی با دیگران همیشه از طریق صحبت و گفتگو باشد؛ بلکه از طریق رفتار ، اشاره و لحن صدا و امثال اینها نیز

می توان با افراد، ابراز همدردی نمود و این روش، خیلی وقتها مؤثرتر از روش مستقیم است.

در آزمونی که در امریکا بر روی 1011 کودک دبستانی به عمل آمد، کسانی که در زمینه دریافتن احساسات غیر کلامی دیگران استعدادی از خود نشان دادند ، در میان شاگردان مدرسه جزو محبوب ترین افراد قرار داشتند.

بعضیها معتقدند که نود درصد پیامهای عاطفی و نیز پاسخهای آنها غیر کلامی هستند و این پیامها به طور ناخودآگاه و به سهولت توسط دیگران دریافت و پاسخ داده می شوند که به طور آرام و غیر ملموسی تبدیل به مهارتهایی می شوند که به فرد، امکان می دهند تا در این زمینه خوب یا ضعیف عمل کند. این مهارتها از کودکی (حدود دو سالگی) در فرد ایجاد می شوند و کم کم رشد می کنند.

به این مثال توجّه کنید: �با مشاهده زمین خوردن کودکی دیگر، اشک در چشمان آیدا ، دختر کوچولوی هفده ماهه حلقه زد و به سوی مادرش خزید تا در آغوش او پناه بگیرد. گویی که خود او آسیب دیده بود یا فرهاد بیست ماهه در مهد کودک ، خرس کوچک پشمالوی خود را به دوست گریانش می دهد تا جلو گریه او را بگیرد و وقتی می بیند او باز هم گریه می کند، او را بغل می کند�.

این اعمال کوچک نشان می دهند که انسان از همان ابتدای کودکی مهارتهای دریافت پیامهای عاطفی دیگران و ابراز همدلی را می آموزد و سعی می کند آنها را اِعمال کند؛ امّا چگونگی ابراز این عواطف و نیز استفاده بجا و مناسب از این مهارتهاست که مهم است.

تا اینجا بیان شد که: فردی که بتواند با الگوی صحیح، ارتباط سالمی با دیگران داشته باشد و در کنار این ارتباط ، همدلی و همراهی خود را به دیگران نشان دهد، مورد توجّه مثبت خیلی از افراد واقع خواهد شد و در دید اکثریت آنها دارای مقبولیّت و محبوبیت خواهد بود.

امّا نکته باقی مانده این است که: چه استعدادی و چه تواناییهایی در فرد، می تواند زیرساخت و پایه چنین عملکردهایی باشد؟ هر فردی باید دارای ویژگیهایی باشد تا بتواند این ارتباط سالم و همدردی را به ظهور برساند. این ویژگی و استعداد خاص را روانشناسان، �هوش اجتماعی� نامیده اند. هوش اجتماعی، هنری است که در سایه آن می توان با دیگران ارتباط برقرار کرد و در غمها و شادیهای آنها شریک شد.

هوش اجتماعی

زنگ تفریح یک مرکز پیش دبستانی است و عده ای پسر بچّه روی چمنها می دوند. امید، زمین می خورد . زانویش زخمی می شود و گریه می کند ؛ امّا پسر بچه های دیگر به دویدن ادامه می دهند، بجز علی که توقف می کند و خودش را زمین می زند و شروع می کند زانویش را مالیدن و در ادامه می گوید: �آخ! زانویم زخمی شده است�. امّا گریه نمی کند.

روانشناسان، این خصیصه را هوش بین فردی یا همان هوش اجتماعی می دانند. به نظر می رسد که علی در شناخت احساسات همبازیهای خود و برقرار کردن ارتباط سریع و هموار با آنان ، توانایی خارق العاده ای دارد. فقط او بود که به درخواست کمک امید و درد او توجه کرد و فقط او بود که سعی کرد امید را تسلّی دهد . هر چند علی، ظاهراً کار ساده ای انجام داد و فقط زانوی خود را مالید، امّا این حرکت ساده جسمانی، از استعدادی در برقرار کردن ارتباطْ حکایت دارد؛ یعنی مهارتی عاطفی که برای حفظ ارتباطهای نزدیک ، در دوستیها، ازدواج یا ارتباط حرفه ای(شغلی)، اساسی است. این مهارتها در کودکی جوانه می زند و در طول زندگی شکفته می شود.

مبانی هوش اجتماعی

هوش اجتماعی، بر چند �مهارتْ� استوار است که باید آنها را در خود، شناخت و تقویت کرد. این مهارتها عبارت اند از:

سازماندهی گروه: این مهارت برای افراد �رهبر� ضروری است و شامل به دست گرفتن ابتکار عمل و هماهنگ ساختن تلاشهای گروهی از مردم است. این استعداد، معمولاً در مدیران، کارگردانان و کاپیتانهای تیمهای ورزشی، با وضوح بیشتری دیده می شود.

ارائه راه حل: این مهارت، همان استعداد میانجیگری ، اجتناب از تعارضها یا حلّ تعارضهای به وجود آمده است. افرادی که چنین خصوصیاتی دارند، در داوریها، وساطت و حلّ و فصل مشاجرات، توانایی زیادی دارند.

ارتباط بین فردی: استعداد علی، نمونه ای از این توانایی در حس همدلی و پیوند یافتن است. این استعداد ، وارد شدن در رویارویی با دیگران یا شناختن و پاسخ مناسب دادن مناسب به عواطف و علایق مردم را آسان تر می سازد. چنین افرادی در کارها یا بازیهای گروهی موفق اند. آنها می توانند همسرانی قابل اعتماد ، دوستان تجاری خوب و معلمان موفقی باشند.

تجزیه و تحلیل اجتماعی: این مهارت، به معنای توانایی دریافت احساسات ، انگیزشها و علایق دیگران و داشتن درکی عمیق از آن است. این آگاهی باعث می شود که اینان به سهولت با دیگران صمیمی شوند.

بر روی هم ، این مهارتها به ارتباطهای بین فردی لطافت می بخشند ، و برای جلب دیگران ، موفقیت اجتماعی و حتی جذبه ضروری اند.

کسانی که از نظر هوش اجتماعی قدرتمندند، می توانند کاملاً راحت با افراد ارتباط برقرار کنند ، واکنشها و احساسات آنان را به سرعت دریابند ، دیگران را رهبری کنند و سازمان دهند و به مشاجراتی که می تواند در هر فعالیت بشری شعله ور شود، خاتمه دهند. آنها طبیعتاً رهبرند. آنها افرادی هستند که دیگران دوست دارند با آنها باشند؛ زیرا از نظر عاطفی به دیگران نیرو می دهند. حالتهای روحی خوبی در افراد به وجود می آورند و این فکر را پدید می آورند که: �اطراف فردی با این خصوصیات بودن، چه سعادتی است!�. در یک کلمه، این افراد، در نظر دیگران از محبوبیت بسیار زیادی برخوردارند.