صمد وورغون Səməd Vurğun

صمد وورغون Səməd Vurğun Səməd Vurğun Səməd Vurğun (əsl adı Səməd Yusif oğlu Vəkilov, 21 mart 1906 � 27 may 1956) � g�rkəmli Azərbaycan şairi, xalq şairi (1956), Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1943), iki dəfə Stalin m�kafatı laureatı (1941, 1942) və 2 dəfə Lenin Ordeni kavalyeri, Azərbaycan Yazı�ılar İttifaqının sədri (1941-1948), Azərbaycanın Xarici �lkələrlə Mədəni əlaqə Cəmiyyətinin sədri, Azərbaycan SSR EA-nın akademiki (1945) və vitse-prezidenti (1954-1956). M�ndəricat * 1 Həyatı * 2 Yaradıcılığı * 3 Şairin �l�m� * 4 Xatirəsi * 5 Əsərləri o 5.1 Poemalar o 5.2 Dram əsərləri o 5.3 Tərc�mələri * 6 Həm�inin bax * 7 Xarici ke�idlər Həyatı Səməd Vurğun 21 mart 1906-cı ildə Qazax qəzasının Yuxarı Salahlı kəndində bəy nəslinə mənsub ailədə anadan olmuşdur. Kosalı ağaları, sonradan isə Vəkilovlar adlanan nəslin azı 400 illik tarixi məlumdur. Şairin anası da həmin nəsildəndir. Atası Yusif ağa kənddə, �mr�n�n son illərini isə Qazax şəhərində yaşamışdır. G�zəl saz ifa�ısı olması məlumdur. Şair uşaqlıq illərini doğma kəndində ke�irmiş, ibtidai təhsilini kəndəki rus-tatar məktəbində almışdır. Onun 6 yaşı olarkən anası Məhbub xanım 28 yaşında vəfat edir. Səməd atası Yusif ağanın və ana nənəsi Aişə xanımın himayəsində b�y�y�r. Şairin ana babası Mehdixan ağa K�hənsal təxəll�s� ilə tanınan el şairi idi. Şairin ana nənəsi Aişə xanım g�rkəmli Azərbaycan şairi və d�vlət xadimi Molla Pənah Vaqifin nəslindən idi. 1918-ci ildə g�rkəmli ədəbiyyatş�nas və maarif�i Firudin bəy K��ərli Qori m�əllimlər seminariyasının Azərbaycan ş�bəsini Qazaxa k���rərək, Qazax m�əllimlər seminariyasını təşkil edir. Bu məktəbə qəbul olunan kənd uşaqları arasında Səməd və Mehdixan Vəkilov (1902-1975) qardaşları da var idi. Mehdixan Vəkilov Səmədin b�y�k qardaşı olmuşdur. Qardaşı Hacıməmməd və bacısı Nabat isə uşaq yaşlarında vəfat etmişdilər. Firudin bəy K��ərlinin həyat yoldaşı Badisəba xanım K��ərli də şairin yaxın qohumu idi. Səməd Vurğun seminariyanı bitirdikdən sonra (1924) Qazax, Quba və Gəncədə Azərbaycan dili və ədəbiyyatını tədris etməyə başlayır. 1920-1930 illərdə şairin səsi ciddi surətdə ədəbi m�hitin və geniş oxucu k�tlələrinin nəzərini cəlb edir. 1930-cu illərdə o, Aleksandr Puşkinin �Yevgeni Onegin�, Maksim Qorkinin �Qız və �l�m�, Şota Rustavelinin �Pələng dərisi geymiş pəhləvan�, Nizami Gəncəvinin "Leyli və Məcnun" əsərlərini Azərbaycan dilinə tərc�mə edir. Səməd Vəkilov gəncliyində hər şeylə maraqlanan, həssas, bununla yanaşı �ox qətiyyətli, m�hkəm iradəli, hazırcavab olmuşdur. Təhsilə başladığı ilk g�nlərdən ondakı fitri istedad �z�n� g�stərmişdir. Bu illərdə o, Vaqif, Vidadi, Zakir və Sabir yaradıcılığı ilə yanaşı, Puşkin və Lermontovun, t�rk şairlərindən Tofiq Fikrət, Namiq Kamal, Mehmed Eminin əsərləri ilə də tanış olur. Məlahətli səsi olduğundan g�zəl oxuyur, məharətlə saz və skripka �alır, şeir deyir, həvəskar tamaşalarda �ıxış edirdi. 1922-ci ildə şairin atası Yusif ağa, bir il sonra isə nənəsi Aişə xanım vəfat edir. Bundan sonra Səmədə və qardaşı Mehdixana onların bibisi qızı pedaqoq Xanqızı (Bıjı) Vəkilova qayğı g�stərir. Yaradıcılığı Seminariyada o, ilk şeirlərini qələmə alır. Bunlar xalq poeziyası formasından biri olan lirik qoşmalar idi. Yazdığı şeirlər seminariyanın divar qazetində �ıxırdı. Şairin ilk �ap əsəri olan "Cavanlara xitab" şeiri 1924-c� ildə Tiflisdə �ıxan "Yeni fikir" qəzetində dərc olunmuşdur. Bu şeiri o, seminariyanı qurtarması m�nasibətilə yazmışdı. Poeziya get-gedə şairin b�t�n varlığına hakim kəsilir. Gənc şair �z xalqını, vətənini, doğma torpağının əsrarəngiz təbiətini sevdiyi ���n �z�nə "Vurğun" təxəll�s�n� g�t�r�r. Digər bir versiyaya g�rə isə sevdiyi qıza �nvanladığı şeirləri Vurğun təxəll�s� ilə imzalamış və beləcə də davam etmiş, tanınmışdır. 1929-cu ildə Səməd Vurğun İkinci Moskva Universitetinin ədəbiyyat fak�ltəsinə daxil olur. Moskvadakı təhsil illərində o, fəal yaradıcılıqla da məşğul olur. Həmin illər yazdığı siyasi məzmunlu və lirik şeirlər onun 1930-cu ildə �ap olunmuş "Şairin andı" adlı ilk kitabında toplanmışdır. 1930-1940-cı illər Vurğun istedadının �i�əklənməsi və y�ksəlişi d�vr�d�r. 1934-c� ildə şairin "K�n�l dəftəri" və 1935-ci ildə "Şeirlər" adlı kitabları nəşr olunmuşdur. Bu d�vrdə şair, Azərbaycan poeziyasının dilini bir �ox əcnəbi s�zlərdən təmizləyərək, Azərbaycan ədəbiyyatını və dramaturgiyasını yeni əsərlər hesabına zənginləşdirmişdir. Yalnız 1935-ci ildə Səməd Vurğun 7 poema və 100-ə yaxın şeir yazmışdır. 1934-c� ildə yazılmış "Azərbaycan" şeiri Azərbaycan ədəbiyyatının incilərindəndir. Bu şeirdə şair �z vətəninin qədim tarixi, təbii g�zəlliyi, nemətləri, xalqın xeyirxahlığı, a�ıq�rəkliyi və qonaqpərvərliyini tərənn�m etmişdir. Elə həmin il Səməd Vurğunun şəxsi həyatında yenilik baş verir. Belə ki, o, Abdulla Şaiqin yaxın qohumu Xavər xanım Mirzəbəyova ilə ailə həyatı qurur. 1936-37-ci illərdə yeni əsərlər yazmaqla yanaşı tərc�mə�iliklə də məşğul olaraq, Puşkinin "Yevgeni Onegin" mənzum romanını Azərbaycan dilinə tərc�mə etmişdir. Bu tərc�məsinə g�rə şairə Puşkin komitəsinin "A.S.Puşkin medalı" təqdim olunmuşdur. Bu illər şair Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhvəlan" əsərinin bir hissəsini b�y�k ustalıqla tərc�mə etmiş, buna g�rə G�rc�stan SSR MİK-in fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir. Eləcə də şair Taras Şev�enkonun, İlya �av�avadzenin və Cambul Cumayevin bir �ox şeirlərini dilimizə tərc�mə etmişdir. 1937-ci ilin ikinci yarısında Səməd Vurğun �z�n�n �lməz dram əsərini � "Vaqif"i yazır. "Vaqif" dramını 3-4 həftə ərzində, heyrətləndirici bir s�rətlə tamamlayan şair əsərdə Molla Pənah Vaqifin faciəli həyatını, şair b�y�kl�y�n�, insanlıq kamilliyini ustalıqla, məhəbbətlə əks etdirmişdir. "Vaqif" dramına g�rə Səməd Vurğun 1941-ci ildə "Stalin m�kafatı"na layiq g�r�lm�şd�r. 1937-1938-ci illərin qanlı repressiyaları Səməd Vurğundan yan ke�məmişdi. Onun y�ksək sənət q�drəti, n�fuzu və ona olan xalq məhəbbətinə qısqanan adamlar şairi millət�ilik b�htanları ilə ləkələmək və cərgədən �ıxartmağa can atırdılar. M�xtəlif dairələrdə dəfələrlə "onun məsələsinə" baxılmış, b�y�k şair "olum və ya �l�m" dilemması qarşısında qalmalı olmuşdur. Şairi aidiyyəti idarələrə tez-tez �ağırırdılar. Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyinə hazırlıq işində fəal iştirak edən Səməd Vurğun 1939-cu ildən başlayaraq Nizami haqqında məqalələr yazmış, elmi məruzələrlə �ıxış etmiş, onun "Leyli və Məcnun" poemasını məharətlə Azərbaycan dilinə �evirmişdir. 1939-cu ildə şair inqilab�ı Xanlar Səfərəliyevin həyatından bəhs edən ikinci mənzum dram əsəri olan "Xanlar"ı yazmışdır. Həmin il onun "Azad ilham" kitabı nəşr edilir. 1941-ci ildə Səməd Vurğun Nizaminin "Xosrov və Şirin" poemasının motivləri əsasında "Fərhad və Şirin" mənzum dramını yazır. M�haribə d�vr�ndə yazılmış bu dram əsərində b�y�k vətənpərvərlik duyğularının tərənn�m� x�susi məna kəsb edirdi. Səməd Vurğun 1942-ci ildə bu əsərə g�rə ikinci dəfə "Stalin m�kafatı"na layiq g�r�l�r. Şairin yaradıcılığında B�y�k Vətən m�haribəsi d�vr� x�susi yer t�t�r. M�haribə illərində sənətkar 60-dan artıq şeir, bir ne�ə poema, o c�mlədən "Bakının dastanı" poemasını yazmışdı. Bu illərdə Səməd Vurğun sənətinin ş�hrət miqyası �ox genişlənir. Onun yazdığı "Ukrayna partizanlarına" şeirinin mətnləri təyyarədən Ukrayna meşələrinə səpələnərək partizanlara �atdırılmışdı. 1943-c� ildə ABŞ-da ke�irilən m�haribə əleyhinə yazılmış ən dəyərli əsərlər m�sabiqəsində şairin yazdığı "Ananın �y�d�" şeiri �ox y�ksək qiymətləndirilmiş və d�nya ədəbiyyatında bu m�vzuda yazılan ən qiymətli 20 əsərdən biri kimi Nyu-Yorkda �ap etdirilərək hərb�ilər arasında yayılmışdır. M�haribə illərində vətənpərvər şairin atəşli səsi �n cəbhədə, xəstəxanalarda, radioda daha əzəmətli səslənirdi. M�haribənin ağır şəraitində Səməd Vurğun Krım, Mozdok, Qroznı, Novorossiysk cəbhələrində olmuşdur. 1943-c� ildə onun təşəbb�s� ilə hərbi tədbirlər, cəbhə�ilər və onların doğmaları ilə g�r�şlər ke�irmək ���n F�zuli adına Ziyalılar evi yaranmışdır. 1945-ci ildə yazdığı fəlsəfi dram olan "İnsan"da şair gələcəyi romantik v�sətlə əks etdirməyə �alışmış, m�haribənin odlu-alovlu g�nləri i�ərisində insan zəkasının q�drətini g�stərmişdir. Şairin bu əsərdə yaratdığı "Qardaşlıq şəhəri"ndə d�nyanın eyni arzu və ideallarla yaşayan insanları toplaşmışdır. Səməd Vurğun təkcə məşhur şair deyil, eyni zamanda b�y�k alim, əvvəzsiz təşkilat�ı və nəzəriyyə�i idi. 1945-cı ildə o, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki se�ilmişdir. Elə həmin il Bakıda İranla Mədəni Əlaqələr Cəmiyyəti yaranır. Bu cəmiyyətin rəhbəri Səməd Vurğun təyin edilir. İlk g�ndən şair tərəfindən cəmiyyətin qarşısında duran vəzifələr təyin edilir. O, İran Azərbaycanı ilə Azərbaycan SSR arasında mədəni k�rp� yaradılması işində fəal iştirak edir. M�haribədən sonrakı illərdə Səməd Vurğun g�rkəmli ictimai xadim kimi d�nyada s�lh�n bərqərar olması işində fəal iştirak etmişdir. SSRİ Ali Sovetinin deputatı kimi şair 1947-ci ildə g�rkəmli ədəbiyyat və mədəniyyət xadimləri ilə birgə Londona səfər etmiş, yol�st� Berlində də olmuşdur. Burada şairi b�y�k sevinc g�zləyirdi. Onun "Vaqif" dramı Berlin teatrında səhnəyə qoyulmuşdu. Teatrın yaradıcı kollektivinə m�əlliflə g�r�şmək, onun fikrini �yrənmək �ox maraqlı olur. Alman rejissoru ki�ik dəyişiklik etmiş, Ağa Məhəmməd şah Qacarın obrazında Adolf Hitlerə məxsus cizgilər vermişdi. 1948-ci ildə Səməd Vurğun Polşanın Vrotslav şəhərində ke�irilən Mədəniyyət Xadimlərinin �mumd�nya Konqresinin iştirak�ısı olmuş, konqresdən qayıtdıqdan sonra "Zəncinin arzuları" poemasını yazmışdır. Həmin il poema Polşada �ap edilmişdir. Xarici səfərlərlə bağlı yazdığı şeirlərini Səməd Vurğun məşhur "Avropa xatirələri" adı ilə �ap etdirmişdir. 1951-ci ildə şair "Bolqar-sovet dostluğu cəmiyyəti"nin xəttilə Bolqarıstanda olmuşdur. Səməd Vurğunun m�haribədən sonrakı d�vr yaradıcılığı da �ox məhsuldar olmuşdur. Şair bir-birinin ardınca "Muğan" (1948), "Ayg�n" (1950-1951) və "Zamanın bayraqdarı" (1952) poemalarını qələmə almışdır. Həyatının son illərində yazdığı şeirləri onun yaradıcılığının yeni mərhələsini təşkil edir. Onlar rəngarəngliyi və poetikliyi ilə se�ilən şeirlərdir. Bu şeirlər həyata bağlılıq, insanların dotluq və xeyirxahlıq kimi keyfiyyətlərini əks etdirməklə yanaşı, şairin vətən və xalq qarşısındakı m�qəddəs borcunun ifadəsi idi. Səməd Vurğunun bu illərdə yaradıcılıq uğurlarına baxmayaraq o, 1953-c� ildə haqsız h�cumlara, təzyiqlərə məruz qalır. "Ayg�n" poeması tənqid edilir, şairin Moskvada �ap edilmiş "Şairin h�quqları" məqaləsi ona qarşı h�cumları daha da kəskinləşdirir. Respublika rəhbərliyinin g�stərişi əsasında məqalə Azərbaycan Yazı�ılar ittifaqında m�zakirə edillir, onun əleyhinə məktub yazılıb Moskvaya g�ndərilir. Şair yenə də millət�ilikdə təqsirləndirilir. Kitablarının kitabxanalardan, dramlarının səhnədən g�t�r�lməsinə g�stəriş verilir. Şairə şəhərdən �ıxmaq qadağan edilir. Lakin, həmin il Stalinin �l�m�ndən sonra SSRİ və respublika rəhbərliyində baş verən dəyişikliklər nəticəsində bu tədbirlər baş tutmur. 1954-c� ildə Səməd Vurğun Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti vəzifəsinə təyin edilir. İşlədiyi d�vrdə ictimai elmlər qarşısında b�y�k problemlər qoyur, saatlarla bu problemlərin, elmi əsərlərin m�zakirələrini ke�irir, problemlərin həllini təşkil edir. O zamanki SSRİ məkanında Səməd Vurğunun b�y�k n�fuzu var idi. O, m�xtəlif illərdə SSRİ-nin ən y�ksək orden və medalları ilə təltif edilmiş, sovet xalqlarının sevimli şairi olmuşdu. 1954-c� ildə Sovet yazı�ıların ikinci �mumittifaq qurultayında "Sovet poeziyası haqqında" məruzə ona tapşırılmışdı. Şairin �l�m� 1955-ci ilin oktyabr ayında Səməd Vurğun SSRİ n�mayəndə heyəti tərkibində Vyetnama gedərkən yolda xəstələnir və səfərini yarım�ıq saxlamalı olur. �ində onu Pekin xəstəxanalarından birində m�ayinə edirlər. Bir ne�ə həftədən sonra şair vətənə qayıdır. Onun xəstəliyi şiddətlənir. 1956-cı ilin martında Səməd Vurğunun 50 yaşı tamam olur. Şairin yubileyinin ke�irilməsinə hazırlıqlar �ər�ivəsində Azərbaycan SSR rəhbərliyi tərəfindən "Azərbaycanın xalq şairi" adı təsis edilir və ilk dəfə bu ada Səməd Vurğun layiq g�r�l�r. May ayının 12-də opera və balet teatrında SSRİ-nin ədəbi ictimaiyyətinin və xarici qonaqların iştirakı ilə şairin təntənəli yubiley gecəsi ke�irilir. Yubiley təntənəsindən iki həftə sonra 1956-cı il may ayının 27-də, saat 19:30-da şairin g�zləri əbədi yumulur. May ayının 28-dən 30-na kimi şairin cənazəsi Azərbaycan D�vlət Filarmoniyasının binasında qoyulur. Şair may ayının 30-da Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn edilir. Şairin �vladları da atalarının yolunu davam etdirmiş və ədəbiyyat sahəsində b�y�k uğurlara imza atmışlar. Azərbaycan mədəniyyəti qarşısındakı xidmətlərinə g�rə oğlu Yusif Səmədoğlu Azərbaycanın xalq yazı�ısı, Vaqif Səmədoğlu Azərbaycanın xalq şairi, qızı Aybəniz Vəkilova isə əməkdar mədəniyyət iş�isi fəxri adına layiq g�r�lm�şd�r. Xatirəsi 2006-cı ildə şairin 100 illiyi m�nasibətilə buraxılmış po�t markası Səməd Vurğunun Bakıda heykəli Şairin adı �l�m�ndən sonra m�xtəlif yerlərdə əbədiləşmişdir. Bakıda şairin m�htəşəm heykəli ucaldılmış, meydana və mərkəzi k��ələrdən birinə şairin adı verilmişdir. Bundan başqa, Azərbaycan Rus Dram Teatrı, neft tankeri də Səməd Vurğunun adını daşıyır. Mossovetin qərarı ilə Moskva k��ələrindən biri, Kiyev şəhərində kitabxana, D�şənbə şəhərində 57 saylı məktəb və Bolqarıstanda texnikum şairin adını daşıyır. Respublikamızın b�t�n rayonlarında Səməd Vurğun adına onlarla məktəb, mədəniyyət evi, k��ə və park vardır. Vaxtilə respublikada bir �ox kolxoz və sovxozlar da şairin adını daşıyırdılar. Şəhər və kəndlərdə şairin heykəlləri, b�stləri qoyulmuşdur. 1975-ci ildə Bakıda Sovet ədəbiyyatı g�nlərində �lkənin ədəbi ictimayətinin iştirakı ilə "Səməd Vurğunun ev-muzeyi"nin təntənəli a�ılışı olmuş və bir il sonra, 1976-cı ildə şairin doğma kəndi Yuxarı Salahlıda ev-muzeyin filialı � "Səməd Vurğunun poeziya evi" yaradılmışdır. Əsərləri Poemalar 1. Komsomol poeması (1933) 2. Muradxan (1933) 3. Xumar (1933) 4. L�kbatan (1933) 5. Kənd səhəri (1933) 6. �l�m k�rs�s� (1934) 7. Macəra (1935) 8. Acı xatirələr (1935) 9. 26-lar (1935) 10. Qız qayası (1935) 11. Aslan qayası (1935) 12. Bulaq əfsanəsi (1935) 13. Dar ağacı (1935) 14. �lən məhəbbət (1935) 15. Talıstan (1935) 16. �syan (1936) 17. Bəsti (1937) 18. Yazla qışın dəyişməsi (1937) 19. Ayın Əfsanəsi (Aybəniz) (1941) 20. H�rm�z və Əhriman (1943) 21. Bakının dastanı (1944) 22. Zəncinin arzuları (1948) 23. Muğan (1948-1949) 24. Leninin kitabı (1950) 25. Ayg�n (1950-1951) 26. Zamanın bayraqdarı (1952) Dram əsərləri 1. Vaqif (1937) 2. Xanlar (1938-1939) 3. Fərhad və Şirin (1939-1941) 4. İnsan (1945) 5. Şairin həyatı 6. İki sevgi (1940-1941) Tərc�mələri * "Yevgeni Onegin", A.S.Puşkin (1936) * "Pələng dərisi geymiş pəhləvan", Şota Rustaveli (1936) * "Leyli və Məcnun", Nizami Gəncəvi (1939) * Həm�inin, Taras Şev�enko, Maksim Qorki, İlya �av�avadze və Cambul Cabayevin əsərləri. Həm�inin bax * Mehdixan Vəkilov * Yusif Səmədoğlu * Vaqif Səmədoğlu * Aybəniz Vəkilova * Cavanşir Vəkilov Xarici ke�idlər * Səməd Vurğuna həsr olmuş veb-sayt * Azeriart.net: Tanınmışlar - Səməd Vurğun Məqalə ilə əlaqəli digər Vikimediya səhifələri : Commons-logo.svg Wikimedia Commons-da Səməd Vurğun ilə əlaqəli media faylları var. Wikisource-logo.svg VikiMənbə-də Səməd Vurğun ilə əlaqəli məlumatlar var. Wikiquote-logo.svg Vikisitat-da Səməd Vurğun ilə əlaqəli məlumatlar var. Mənbə � "http://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Fun" Kateqoriyalar: 21 martda doğulanlar | 1906-cı ildə doğulanlar | Əlifba sırasına g�rə şəxslər | 27 mayda vəfat edənlər | 1956-cı ildə vəfat edənlər | Lenin Ordeni laureatları | Stalin m�kafatı laureatları | Səməd Vurğun | Azərbaycan şairləri | Azərbaycanlı şairlər | Azərbaycan xalq şairləri | Dramaturqlar | Azərbaycanlı tərc�mə�ilər | Mahnı Mətnlərinin M�əllifləri | Ədəbiyyatş�naslar | Vəkilovlar | Qazaxda doğulanlar | Bakıda vəfat edənlər Powered by MediaWiki