دلائل مشروعیت ازدواج موقت1

 از جمله دلایل برمشروعیت متعه،این آیه شریفه است: "فما استمتعتم به منهن فاتوهن اجورهن فریضه " "پس هرگاه از زنان بهره مند شدید،مزد آنان را (که مهر معین است) بپردازید" الفاظ این آیه به روشنی گواه است که در مورد ازدواج موقت وارد شده : زیرا : اولا : واژه "استمتاع " بکار رفته که ظاهرا در مورد "نکاح موقت " است اگر نکاح دائم منظور بود نیاز به قرینه داشت. ثانیا: لفظ "اجورهن" به معنای "مزد آنان"بکار برده شده است که گروه روشنی بر "متعه" است؛ زیرا در مورد نکاح دائم کلماتی از قبیل "مهریه" و "صداق" بکار می رود. ثالثا: مفسران شیعه و سنی بر آنند که آیه یاد شده ، در مورد نکاح "متعه" نازل گردیده است. جلال الدین سیوطی در تفسیر "دارالمنثورگ از ابن جریر وسدی نقل می کند که آیه فوق در مورد "متعه" است.1 همچنین ابوجعفرمحمدبن جریر طبری در تفسیر خود، از سدی و مجاهد و ابن عباس نقل می کند ک این آیه در مورد نکاح موقت است.2 رابعا:صاحبان صحاح و مسانید و جوامع روایی نیز این حقیقت را پذیرفته اند؛ به عنوان مثال مسلم بن حجاج در صحیح خود به نقل از جابربن عبدالله و سلمه بن اکوع روایت میکند که گفته اند: "خرج علینا منادی رسول الله(ص) فقال ان رسول الله (ص) قد اذن لکم ان تستمتعوا؛یعنی متعه النساء..."3. "منادی پیامبر (ص) به سوی ما آمد وگفت:رسول خدا به شما اجازه استمتاع(بهره مند شدن از زن ها)؛ یعنی نکاح متعه زنان را عنایت فرمود." 1.تفسیر دارالمنثور،ج2 ص 140 ، در ذیل آیه یاد شده 2. جامع البیان فی التفسیر القران ، ج 5،ص9. 3. صحیح مسلم، ج4 ص 130ط مصر. روایات صحاح و مسانید در این زمینه،بیش از آنست که در این نوشتار بگنجد.بنابراین اصل تشریع "متعه" در صدر اسلام و در عصر پیامبر گرامی (ص) مورد پذیرش دانشمندان و مفسران اسلامی است.1 آیا آیه متعه منسوخ شده است؟ شاید کمتر کسی پیدا شود که در مورد اصل مشروع بودن متعه در زمان رسول خدا (ص) تردید کند ، سخن درباره ی بقا و منسوخ نشدن این حکم است . روایات و تاریخ اسلام حاکی از آن است که عمل به این حکم الهی تا زمان خلافت عمر در میان مسلمانان رایج بوده و عمر بنابر مصالحی از آن نهی کرده است. مسلم بن حجاج در صحیح خود نقل میکند که ابن عباس و ابن زبیر درباره ی "متعه"نساء و"متعه" حج اختلاف نمودند،جابربن عبدالله گفت: "فعلنا هما مع رسول الله (ص) ثم نهانا عنهما عمر فلم نعدلهمأ" "ما همراه با پیامبر (ص) هر دو را انجام میدادیم ، سپس عمر ما را از آن دو نهی کرد و از آن پس دیگر به آن دو نپرداختیم ". جلال الدین سیوطی در تفسیر خود به نقل از عبدالرزاق و ابو داود و ابن جریر و انها از "حکم" روایت میکنند که از وی سوال شد آیا این آیه "متعه" نسخ شده است یا خیر؟ گفت:نه. 1.به عنوان نمونه برخی برخی از این مدارک را یادآور میشویم : صیح بخاری،باب تمتع؛مسند،احمدبن حنبل،ج4، ص436 و ج 3ص 356؛الموطأ، مالک، ج2 ص30 ؛ سنین بیهقی ، ج 7 ص 306؛تفسیر طبری، ج5 ص 9؛ نهایته ابن اثیر،ج2 ص 249؛ تفسیر فخر رازی، ج3 ص 201؛تاریخ ابن خلکان، ج 1 ص 359؛ احکام القران، جصاص، ج 2 ص 178؛محاضرات راغب،ج2 ص 94؛الجامع الکبیر، سیوطی، ج8، ص 293؛ فتح اباری، ابن حجر، ج 9 ص 141؛ و ... 2.سنین بیهقی،ج7 ص 206؛ صحیح مسلم ، ج 1 ص 359. و علی فرمود: "لو لا عمر نهی عن المتعه ما زنی الا شقی".1 "اگر عمر از متعه جلوگیری نکرده بود، جز افراد شقاوتمند، کسی به زنا آلوده نمیشد" علی بن محمد قوشچی نیز گوید: عمربن خطاب بر روی منبر گفت : ایها الناس ثلاث کن علی عهد رسول الله انا انهی عنهن و احرمهن و اعقاب و هی متعه النساء و متعه الحج و حی علی خیر العمل ای مردم سه چیز در زمان پیامبر (ص)(حلال) بود که من آنها را نهی و تحریم میکنم و انجام دهنده ی آنها را به مجازات میرسانم . آنها عبارتند از "متعه زنان" ، "متعه حج" و "حی علی خیرالعمل"2. و در بیان دیگر گفت: "من ازدواج موقت را بر شما حرام میکنم.اگر چه در زمان پیامبر (ص) مرسوم بوده است و پیامبر (ص) نیز به آن عمل می نموده و آیه ی قران نیز در مورد حلال بودن آن نازل شده است.3 اگر به من خبر برسد که مردی ازدواج موقت نموده است او را سنگسار خواهم کرد"4. افراد بسیاری حتی از وابستگان خود او با این کار مخالفت کردند،از جمله پسرش عبدالله نیز با این فرمان مخالفت می نمود و می گفت: " به خدا قسم ما در زمان رسول اکرم (ص) ازدواج موقت می نمودیم و زناکار محسوب نمی شدیم"1. و در بیانی دیگر گفت: "وای بر شما ! آیا از خدا ترس ندارید؟ اگر عمر شما را از این مسأله نهی و جلوگیری کرده است،کرده باشد. چرا که خدا آن را حلال نموده است و پیامبر (ص) به آن عمل میکرد. آیا از پیامبر (ص) تبعیت میکنید یا از عمر"2. و همچنین گفت: "پدرم ازدواج موقت را حرام کرده است در حالی که پیامبر (ص) آن را حلال می دانست به آن عمل میکرد.آیا از حرف پدرم اطاعت کنم یا دستورپیامبر (ص)؟همانا پیامبر (ص) متعه میکرد"3. مرویست که روزی عثمان به امیرمومنان علی گفت : "من مردم را از متعه نهی نمی کنم ، ولی میبینم که تو آن را انجام می دهی !" امام امیر مومنان علی فرمود: "من سنت پیامبر اکرم (ص) را به خاطر گفته ی یکی از مردم ترک نخواهم کرد"4. مأمون خلیفه عباسی نیز از جمله کسانی بود که رای عمر را در نهی از متعه زنان،مردود میدانست و دستور داد حلال بودن آن را برای مردم اعلام کنند.بعد از اعلام آن، محمد بن منصور وابوالعینا نزد وی آمدند و دیدند که خلیفه مسواک میکند و با حالت غضب می گوید: "دو متعه در زمان پیامبر (ص) حلال بود ولی من از آن جلوگیری میکنم!!" ببعد مأمون گفت: " ای جعل! تو کیستی که چیزی را که پیامبر (ص) و ابوبکر عمل میکردند،نهی کنی؟!" محمدبن منصور خواست که با خلیفه صحبت کند ولی ابوالعینا اشاره کرد که چیزی نگوید و گفت : "مردی درباره عمربن الخطاب آنچه که میخواهد می گوید، به ما چه؟!". به همین جهت آن دو چیزی نگفتند ، ولی بعد قاضی القضات "یحیی بن اکثم" مأمون را ملاقات کرد، و او را از فتنه ای که ممکن بود بر اثر اعلام وی و رد قول عمر پدید آید، بر حذر داشت تا آخر داستان که ابن خلکان در شرح حال " یحیی بن اکثم" در "وفیات الاعیان" اورده است.1 اجتهاد در مقابل نص صریح قران به اعتقاد شیعه و سنی باطل است ، اما عمر به اعتقاد تمام اهل تشیع و بعضی از طرفدارانش در زمان خود ، اجتهاد در مقابل نص نمود. "عمران بن حصین" میگوید: "آیه ای از قران در مورد حلال بودن متعه نازل شد و پیامبر (ص) به ما امر کرد که متعه نمایید، و بعد نیز آیه ای در نسخ آیه ی متعه نیامد و پیامبر (ص) هم از آن ، نهی ننمود تا از دنیا رفت،ولی مردی به رأی خود هر چه که خواست گفت"2. مرحوم علامه امینی در کتاب ارزشمند "الغدیر" از منابع اهل سنت اسامی 20 نفر از کسانی که به حلال بودن متعه در زمان پیامبر (ص) و ابوبکر شهادت داده اند را ذکر میکند از جمله آنها "ابن عباس" ، "جابربن عبدالله انصاری" ، " عبدالله بن مسعود"، و ... می باشند. سپس می فرماید:جلوگیری عمر چیزی جز اجتهاد در مقابل نص نیست، آن هم اجتهادی بسیار خنک و بی محتوا!! چرا که عمر درباره ی علت منع کردن متعه حج میگوید: "من زشت می دانم که مردم به اعمال حج بپردازند در حالی که از سر و روی آنها آب (غسل جنابت) میچکد".1 و این در حالی است که ما میدانیم که خدای سبحان نسبت به حال بندگانش بیناتر و آگاهتر میباشد و این مطلب را خدا میدانسته و متعه را حلال کرده است و پیامبر (ص) هم وقتی که متعه را حلال کرده است ،این مطلب را می دانسته مطلع بوده که حکم جواز متعه او تا روز قیامت باقی خواهد ماند.و با این حال نهی نفرموده ،چرا که اگر مفاسد متعه از مصالح آن بیشتر بود ،هیچگاه خداوند و پیامبر اکرم (ص) آن را حلال نمی کردند.2 حال باید گفت که آیا عمر بیشتر از خدا و پیامبر اکرم (ص)نسبت به مصلحت جامعه آگاه بود؟ به خدا پناه میبریم از چنین حرف کثیف و باطلی! دستور پیامبر اکرم (ص) به ازدواج موقت زمانی که پیامبر اکرم (ص) برای حج عمره وارد مکه شدند،زنان مکه خود را زینت داده بودند . اصحاب پیامبر اکرم (ص) که معمولا بدون همسر آمده بودند ، نزد پیامبر اکرم (ص) آمده و از بی زنی شکایت کردند. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: "استمتعوا من هذه النساء"1 "آن زنان را به ازدواج موقت خود درآورید". لازم به ذکر است که روایات در این زمینه بیش از آنچه که ما در اینجا یادآور شدیم،می باشد.2 پس بنابراین "متعه" از اقسام نکاح و ازدواج است؛ زیرا نکاح به دائم و موقت تقسیم می گردد و زنی که با وی عقد نکاح موقت بسته میشود،زوجه ی انسان و شوهر او نیز زوج آن زن می باشد و طبعأ چنین ازدواجی داخل در آیات مربوط به ازدواج است. اگر قران می فرماید: "والذین هم لفروجهم حافظون الا علی ازواجهم او ما ملکت ایمانهم"3. "و آنکه دامان خود را پاک نگاه می دارند مگر بر ازدواج و جفت های خود یا کنیزان که مال آنها هستند". زنیکه به عقد موقت در چارچوب شرایط یاد شده درآمده است ، از افراد و مصادیق "الا علی زوجهم" "مگر بر جفتهای خود" می باشد واز چارچوب آن خارج نیست؛به این معنااست که زنی با عقد نکاح "متعه" به ازدواج مردی درمی آید ، همسر و زوجه ی او خواهد بود واژه ی "ازواجهم" آن را شامل میگردد. واگر آیه یاد شده(در سوره مومن )، معاشرت جنسی را برای دو گروه از زنان تجویز میکند ؛ یکی همسران و دیگری کنیزان ،زنی که با نکاح موقت ،به ازدواج در می آید ، در قسم اول (همسران) داخل است. شگفت از سخنان کسانی است که آیه یاد شده در سوره مومن را ناسخ آیه ی متعه در سوره نساء دانسته اند. در حالی که همه میدانیم آیه ی ناسخ باید پس از آیه ی منسوخ نازل شود ،ولی در این مورد جریان به عکس است ، سوره مومن که به عنوان ناسخ پنداشته شده، مکی است(یعنی در مکه مکرمه ،پیش از آنکه پیامبر گرامی (ص) به مدینه مهاجرت نماید،نازل گردیده ) و سوره نساء که ایه متعه را در بردارد،مدنی است (بدین معنا که در شهر مدینه بعد از هجرت پیامبر گرامی (ص) فرو فرستاده شده است). دلیل روشن دیگری که بر نسخ نشدن آیه متعه در زمان پیامبر گرامی (ص) گواهی میدهد همان روایت فراوانی است که نسخ شدن آن را در زمان رسول خدا (ص) انکار میکنند ، نظیر روایتی که جلال الدین سیوطی در "تفسیر در المنثور" نقل نمود و شرح آن گذشت .1 در پیان این نکته را یادآور می شویم که امامان اهل بیت که به حکم حدیث "ثقلین" موجب هدایت امت و قرین جدایی ناپذیر قرانند ، به مشروع بودن و نسخ نشدن ازدواج "متعه" تصریح نموده اند.2 و اینکه اسلام در هر زمانی توانایی حل مشکلات جوامع بشری را دارد،نیز مشروعیت چنین نکاحی را با رعایت شرایط یاد شده ،تأیید می نماید ؛ زیرا امروز یکی از روشهای نجات جوانان از منجلات فساد و تباهی ، همان ازدواج موقت در چهارچوب شرایط خاص می باشد.